A fortificación de Melgaço xorde en plano destacado dominando a Vila, coa súa torre de homenaxe e murallas que conforman un núcleo arredondado, a partir do cal se desenvolve o aglomerado urbano máis antigo. A fortificación – e, en especial, a súa torre de homenaxe - é o punto de referencia visual máis importante de toda a Vila, visible a partir desde grande parte do aglomerado urbano.
Desde o interior para o exterior da fortificación, particularmente a partir da torre de homenaxe, é posible abarcar unha vasta panorámica, que engloba grande parte da Vila, aínda que tamén a paisaxe ao redor, tendo como horizonte as costas serranas, tanto portuguesas como galegas.
No inicio do século XVI, estaba xa definida a estrutura do Castelo de Melgaço e a muralla da vila tal como hoxe existe. Nos deseños de Duarte D’Armas este aparece representado como un castelo de forma circular, tendo no centro a imponente Torre de homenaxe rematada en balcón con ameas – con 18,50m de altura, unha base cadrada con 8,25m de lado, e muros cunha espesura de 1,65m – e un tanque cun van de 5,28m e outros compartimentos non especificados. A altura das murallas do castelo sería de 10,45m e cunha espesura de 1,65m. Integradas no perímetro do muro encóntranse tres torres cuadrangulares máis, partindo de dúas delas a muralla que rodea a vila. Encóntranse rexistradas as antigas dimensións exteriores do castelo, que son na práctica, semellantes às actualmente existentes: 75,9m, máis 26,95m, aínda 51,15m. Alcanzándose, se sumarmos as torres, un perímetro total aproximado de 169,18m (raio 27m). O Castelo e a poboación tiñan como reforzo a toda a volta, unha barbacá, que parece encontrarse en mao estado. Aspectos que interesan salientar son as coidadosas representacións da coiraza nova, recentemente obxecto de investigación arqueolóxica, que confirmou a súa localización, ben como da porta de D. Afonso III, aínda hoxe preservada.
A forma circular desta fortificación, unha forma rudimentaria de defensa, poderá estar relacionada coa confianza depositada no río Miño, como primeira e importante liña de defensa. Primeiro polo da “raia húmida” a gañar orografía estratéxica, Melgaço foi ata a fin do período medieval, unha sentinela avanzada de Portugal do territorio galego. Do antigo sistema defensivo, subsisten as murallas do castelo, coa súa torre de homenaxe e parte da cerca virada a Norte e Poñente ata á denominada Porta da Vila. Nas murallas do castelo encóntranse tres portas.
O estado de conservación do contorno da fortificación de Melgaço poderá ser considerado, actualmente, bo. Ao longo do século XIX, o desenvolvemento urbano de Melgaço retomou e respectou os trazados de orixe militar. A abertura da Av. das Tílias aproveitou, aínda definindo un plano de nivel que deixou a muralla do castelo nun plano superior, o deseño da barbacá, agora ampliada e incorporando os baluartes. O espazo das grandes fortificacións seiscentistas/setecentistas foi readaptado a espazo público, nacendo deste modo, dúas Prazas importantes na periferia do vello núcleo: o Largo Hermenegildo Solheiro e a Praza da República. A Praza é lugar de comercio, por aquí dando secuencia ao camiño para a fronteira de S. Gregorio e para España.
A autenticidade do contorno encóntrase condicionada por todas as intervencións que, esencialmente, a partir do século XX se realizaron na zona. Tralo desmonte da cerca da Vila, o desenvolvemento progresivo do aglomerado coa construción de novas infraestruturas terá de certo modo modificado as condicións do entorno do castelo.