Momentos Históricos Comúns

Alterar Idioma

Os monumentos en estudo encádranse fundamentalmente en dúas etapas históricas, a Idade Media e a Idade Moderna, a partir do século XVI.

Rexión de predominio señorial por excelencia, o val do Miño viviu ao longo da Idade Media unha tensión de poderes entre os monarcas, interesados en estratexias de integración e normalización a partir do centro político, e unha nobreza de implantación rexional, que pretendía reafirmar a súa autoridade lugar e obter máis proveitos económicos.

Simultaneamente este territorio emerxía como unha zona vital de contacto e oposición, entre o reino de León e Castela, e o recentemente formado reino de Portugal, na cal foron recorrentes ao longo dos séculos XII e XIII, as disputas territoriais.

Así notouse cedo a necesidade da realeza de encontrar puntos de apoio para a súa estratexia de encadramento político-administrativo e de simultánea afirmación da súa autoridade. Unha constatación que pasou polo incentivo de aglomerados humanos que balizaban o curso do río Miño, afrontando puntos de apoio da realeza rival que se empeñaba nunha estratexia idéntica. Á atribución de Cartas de Foral e doutros incentivos destinados a atraer poboación a esas comunidades, asociouse a construción de murallas - así aconteceu coas fortalezas de Cerveira, Valença, Monção e Melgaço - que non só permitisen materializar a estreita ligazón ao monarca, senón tamén contribuísen a reafirmar a liña de oposición fronteiriza.

Se o monarca encontraba nos núcleos urbanos ribeiregos do Miño que apoiaba o espazo de afirmación da súa autoridade, nas zonas rurais era onde os señores exercían máis facilmente a súa tutela - moitas veces en situacións de usurpación. A partir do século XIII esa tutela pasa a materializarse na erección de torres (da que é bo exemplo a da Silva), a cal, revelando unha evidente función residencial na súa organización interna, beneficiábase de localizacións privilexiadas para o exercicio de dominio territorial sobre áreas máis ou menos amplas onde se tendía a implantar a parte máis significativa dos seus patrimonios fundacionais.

Por outro lado, o castelo peninsular, ao contrario do que é común no resto da Europa, pertence ao rei, xa que este é o responsable da estratexia de defensa do reino. “(…) servía de abrigo ou de base de tropas, o que o distingue dos castelos dos outros países europeos que foron, sobre todo, residencias señoriais fortificadas (...)3 Era a partir do castelo desde onde o monarca aseguraba a defensa, senón tamén a administración do reino. 4

Así, o Castelo Peninsular destácase polo seu carácter estratéxico, o cal acaba tamén por determinar a sobreposición de sistemas fortificados nun mesmo lugar. Este castelo, denominado xeralmente da Reconquista, presenta unha posición topográfica estratéxica, na procura dunha implantación propicia á resistencia, á protección das poboacións veciñas, a cal comezaba logo por exercer un control visual sobre o territorio situado ao redor.

No entanto foron as consecuencias pouco felices das campañas Miñotas da Guerra da Restauración as que fixeron urxente comezar o proceso de transformación das fortificacións medievais en Prazas de guerra. Estendéndose por un tempo longo, implicou campañas construtivas moi profundas concibidas por enxeñeiros militares como Lescole e Vilalobos e que gozaban de contribucións materiais e humanas de toda a rexión. Unha intervención que tivo como principal consecuencia a suxeición do espazo urbano aos obxectivos militares e a constitución dunha rede de apoio de construcións militares de menor envergadura - Fortes de Lovelhe, de S. Luís Gonzaga, de S. Jorge da Silva, de Gandra, de Campos e do Fortín da Atalaia do Espírito Santo - destinadas a potenciar e complementar, a eficacia militar das novas Prazas de guerra. Cando en 1581, Filipe II foi xurado e aclamado rei de Portugal nas cortes de Tomar, ten inicio un longo de período de unión entre Portugal e España, unha etapa da historia de Portugal coñecida como dominio filipino. Esta etapa duraría ata o 1 de decembro de 1640, data na que foi aclamado rei de Portugal D. João IV. España vivía a fase final da Guerra dos Trinta Anos, disputando con Francia a supremacía europea. Este contexto no que estaba envolvida España, de guerra en distintas frontes distribuídas por toda Europa, explica o feito, das operacións militares non teren sido de grande monta, durante todo o reinado de D. João IV.

“Durante eses anos foi posible que Portugal organizase a defensa, reconstruíse as fortalezas, conseguise oficiais, armas e cavalos para a guerra.” 5

No entanto, a sinatura do Tratado dos Pirineos (1659), dando fin á Guerra dos Trinta Anos, provoca unha inflexión no rumbo dos acontecementos. Unha das poucas concesións que a triunfante Francia fixo a España foi cesar o apoio militar á virarse portuguesa. Por outro lado, o exército español podía finalmente voltarse en forza para a contenda con Portugal. Polo que a partir de 1660, a guerra gaña un novo folgo, que duraría ata a súa conclusión en 1668, data na que foi asinada a paz e España recoñeceu finalmente a independencia de Portugal.

Durante a Guerra da Restauración, o río Miño foi un activo palco de operacións, onde a estratexia militar implicou, de parte a parte, unha intensa actividade de construción, ampliación modernización ou reforzo de fortificacións. Desde punto de vista do presente estudo, esta constitúe a fase, máis interesante de analizar.

No que concirne á arquitectura militar, a evolución foi, ata ao séc. XIV, moi lenta acompañando a tamén lenta evolución do armamento.

Desde punto de vista arquitectónico, o Castelo Peninsular medieval demostra unha forte inspiración da alcazaba árabe, constituíndo un recinto fortificado, rodeado de altas murallas ameadas, con torreóns tamén ameados situados espazadamente na muralla. O espazo interior organízase en función dun, dous ou, máis raramente, tres patios. O patio baixo, denominado albacar, destínase a recoller a poboación en caso de perigo e é o lugar onde se localizan os edificios comunais e as residencias dos militares. O Patio de Armas alberga a residencia do alcaide e da súa familia, podendo ser apenas unha parte do albacar. Nos casos nos que existía un terceiro patio, era neste onde se localizaba a Torre de Homenaxe, constituíndo un último reduto en caso de ataque.

As aberturas para o exterior, chamadas seteiras ou troneiras, son reducidas, excepto nos casos nos que se abren para puntos practicamente inaccesibles, nestes casos esas aberturas son de maior dimensión e son denominados eirados.

Na parte superior da muralla corre o adarve ou camiño de rolda, defendido por un muro ameado, cuxa anchura variaba desde menos de 1 metro a 3 ou 4m, cando era destinado a instalar a artillería.

Un castelo tiña, en principio, apenas dúas portas: a primeira abría para a vila e a outra para o terreo exterior. A poboación da vila concorría para a defensa, porén só en caso de perigo. Polo contrario, a gornición, tinha un servizo permanente e as relacións entre os dous grupos non sempre era boa. Nas poboacións recentemente conquistadas podían preservarse algúns focos de oposición e nas restantes eran frecuentes as reaccións contra a gornición.

A porta da traizón serviría precisamente para as comunicacións e o abastecemento da gornición cando esta se vía obrigada a refuxiarse no castelo e defenderse da poboación da vila. “É esta, case certamente, a orixe do nome, e non a facilidade de por alí se executaren ataques de sorpresa, que, ademais, non era grande, por seren difíciles as comunicacións co exterior por aquel camiño, como resultado do terreo sempre escarpado sobre o cal se abría a porta da traizón.” 6

A elevación vertical do castelo asume unha importancia fundamental, tendo en conta a posibilidade de se escalar a muralla e o alcance dalgún do armamento utilizado. Así, as altas murallas eran moitas veces complementadas con fosos circunvalatorios que impedían a aproximación dos exércitos atacantes. 7

O aparello pode ser de distintos tipos, desde os máis regulares aos máis irregulares. 8

En España, durante a Idade Media, o estado de guerra case permanente levou a que se testasen e adoptasen algúns avances da arte de fortificar. 9 No entanto, Galiza encóntrase afastada dos puntos máis problemáticos, xa que non sofre ataques por parte de musulmáns e cedo deixou de ser tamén asediada polos navegantes normandos, ficando apenas expostas a revoltas internas. Así, a organización militar deste territorio mantivo ata bastante tarde, un cuño particular derivado do réxime señorial. Mesmo a fortificación da fronteira con Portugal foi algo tardía. 10

Por outro lado, en Portugal, xa na etapa medieval, podemos identificar cinco fases distintas da arte de fortificar:

1.ª Fase: Reconquista - presentan murallas altas, rimadas por torreóns con torre de homenaxe, ameas de corpo estreito con aberturas proporcionadas, torreóns rectangulares ou de fronte arredondada, con seteiras rasgadas verticalmente en lugares apropiados para o tiro neurobalístico.

2.ª Fase: Final do séc. XIII - Torres de Homenaxe máis maxestosas, torreóns prismáticos, con elementos góticos (sobre todo portas e xanelas) deixando de ser estreitas troneiras e cos andares dos torreóns abobadados.

3.ª Fase: Final do séc. XIV - Fase marcada pola primeira aparición das armas de fogo, levando à substitución das seteiras por troneiras con distintas formas. En fronte à muralla, en todo o seu perímetro ou simplemente fronte à porta principal, é construída a barbacá. Aparecen tamén os cubos (torreóns redondos).

4.ª Fase: séc. XV - Xorde as ameas de corpo ancho, con balcóns dionisianos no perímetro dos torreóns, que gradualmente se transforman nun balcón corrido, con ou sen matacáns. O cubo desenvólvese transformándose nun torreón ultra semicircular.

5.ª Fase: séc. XVI - Foi neste período no que se desenvolveron as innovacións anteriores. As troneiras son substituídas por bombardeiras e os elementos fortificados son reforzados con noiros.

Gradualmente o castelo vai sendo substituído pola fortaleza ou pola fortificación. Así, é nesta etapa de transición na que van aparecendo e impondo elementos con características abaluartadas. 11

Durante o século XV comezan a alterarse as tácticas de defensa, seguíndose, ao longo do século XVI un rápido desenvolvemento da artillería pirobalística. 12 “A fortificación en relevo (castelo), dá lugar á fortificación baixa e despois á fortificación rasante (...)”. 13

No entanto, interponse entrámbolos momentos, unha fase de fortificación de transición na que as construcións militares manteñen os requisitos básicos do castelo medieval, porén tentan, ao mesmo tempo, responder à capacidade das armas de fogo. Así, vaise disminuindo a altura das murallas e dos torreóns, pasan a evitarse as superficies curvas, refórzase a base das murallas con noiros, etc.

A construción de coirazas, como aconteceu no caso de Melgaço ou de Baluartes son outras solucións, que pretenden adaptar as fortalezas medievais á utilización de armas de fogo, encontrándose xa documentadas nos deseños elaborados por Duarte D’Armas nos comezos do século XVI.

Na etapa seguinte, séc. XVII, sobre todo a partir da Guerra da Restauración que se constrúen fortificacións como a Praza-forte de Valença, os Fortes de Lovelhe, de S. Luís Gonzaga, de S. Jorge da Silva, de Gandra, de Campos e o Fortín da Atalaia do Espírito Santo. Estas novas fortificacións son xa, abaluartadas.

O baluarte caracteriza esta etapa da construción militar, adaptando na íntegra as construcións á defensa contra armas de fogo. Trátase de fortificacións moito máis baixas e espesas con merlóns e canoneiros, estando ausentes os torreóns, as ameas, as torres de homenaxe. As obras de fortificación son complementadas con obras exteriores. Por exemplo a Praza-Forte de Valença presenta 8 baluartes a Norte, ligados por unha pasaxe a unha vasta obra exterior con outros 4 baluartes, os cales tamén teñen a correspondente obra exterior.

Ou sexa a arte de fortificar acaba por sufrir alteracións importantes, derivadas da evolución da artillería e da necesaria adaptación á mentalidade renacentista. Así, pasa a darse especial atención a asuntos como a construción matemática e a xeometría. “As proporcións xeométricas, estudadas desde un campo teórico debuxarían o «recurso ideal» para un planeamento táctico, militar e naval.” 14

Os obxectivos continúan a ser, no entanto os mesmos que estaban xa presentes no Castelo Peninsular, ou sexa, o control dun determinado territorio, por medio da defensa de puntos estratéxicos, logo condicións como a localización xeográfica ou a implantación demográfica continúan a ter un peso importante.

Tanto na Galiza como en Portugal esta defensa determina que se fortifiquen lugares estratéxicos ao longo da costa, sobre todo os máis salientes: a entrada dos ríos, as vías de comunicación máis importantes, os principais aglomerados de poboación, ben como a fronteira fluvial entre os dous países. Estas últimas, presentan unha particularidade interesante: ao implantárense na desembocadura do Miño apenas había necesidade de fortificar unha das caras. 15

As fortificacións abaluartadas continúan igualmente a ser recintos fortificados capaces de pechar e controlar o acceso a un territorio, ao mesmo tempo que son capaces de repeler calquera ataque. A zona interna, mantém a súa importancia, agora cun trazado poligonal para que as partes máis expostas fosen defendidas ou flanqueadas polas menos expostas á acción do fogo inimigo. 16
Deberían ser recintos de grande firmeza para resistir ao fogo atacante con potencia e concentración.

O seu interior debería tamén garantir grande comodidade de movementos para posibilitar a actividade militar, ben como todo o apoio loxístico.

Mesmo un esquema básico de fortificación implicaba, no seu interior, unha disposición de edificios por determinada orde sempre sometida á eficacia militar. Eran necesarios, un sitio amplo para a formación e movementos da gornición, dormitorios, cociñas e refectorios, lugares de almacenamento de víveres, artillería, residencias para os oficiais ou gobernantes, etc. 17

A fortificación abaluartada debería obedecer a algunhas imposicións no que respecta à forma e à funcionalidade, sendo esta última sempre determinante. Así, a forma depende sempre da articulación entre a función militar, a capacidade financeira e o material utilizado na construción.
Para fortificar un recinto era escollida unha altitude, na cal se construían os baluartes nos vértices máis salientes e eran despois unidos pola cortina. As dimensións das diferentes partes eran variables, sendo as liñas fixantes e os ángulos capitais de grande importancia.

O trazado podería ser regular ou irregular, sendo este último o máis frecuente, aínda que o punto de partida fose sempre un deseño regular. 18 Tódalas partes deberían estar dispostas de modo que puidesen flanquearse reciprocamente. 19

Necesitaban igualmente, dun patio periférico cun perfil que facilitase a protección dos flancos máis débiles da muralla. No entanto, no caso de se tratar dunha fortificación destinada a protexer unha cidade tíñase igualmente que ter en conta, o propio urbanismo. 20

A fortificación abaluartada depende pois dun plano rigoroso do cal fan parte:

1. Ortographia (Perfil) - Na fortificación abaluartada a ortographia mantense estable ao longo dos séculos XVI, XVII e XVIII. Desde o interior para o exterior, encontramos, ao nivel da Praza os edificios loxísticos. Partindo deste nivel deparámonos cun talude máis ou menos inclinado, ou contramuralla que delimitan un terraplén que forma o adarve. A súa función é servir de tránsito ao exército e proporcionar un lugar adecuado para colocación da artillería.

Trátase dunha evolución do mesmo elemento presente nas construcións medievais, adaptándoo á utilización de armas de fogo. Existe sempre un grande parapeto que protexía os manipuladores dos canóns e as roldas. Estes eran edificados en forma de merlóns con troneiras. Neste parapeto existía tamén unha rampa para que os soldados puidesen facer “fogo cuberto ao peito”. 21

Na base do parapeto, polo lado exterior existía unha moldura exterior arredondada denominada cordón que materializaba o límite das obras interiores do forte. En moitos casos eran construídos contrafortes para garantir a resistencia do conxunto arquitectónico da cortina. Xa exteriormente podería existir un segundo conxunto que, nun nivel inferior, sería unha repetición do parapeto. 22

No exterior deste elemento, ou no caso deste non existir, abríase un foso escavado, que podería encontrarse seco ou inundado. Na liña central encontraríase o “refossete”. Limitando o foso polo lado externo, un último conxunto, o patio. Trátase dun camiño cuberto do fogo inimigo, que resultaba da gabia entre o foso e unha contra-escarpa con características semellantes ás da muralla. Este elemento ía ata terreo aberto con declive constante que debería ter a maior extensión posible.

A partir do século XVIII, as obras exteriores asumen unha relevancia especial. Estas obras externas, ou avanzadas eran sempre moi condicionadas polas características do terreo, actualmente moi poucas subsisten. 23

2. Ichnographia (Planta) - é definida polo perímetro da cortina en cuxos flancos se erguen os baluartes, na fronte da cal están todas as obras exteriores ou avanzadas. No que respecta á forma final do polígono que encerraba e fortificaba a Praza, pretendíase que este fose o máis regular posible. Deste modo, asumen especial importancia, os trazados en triángulo, cadrado, pentágono e outros polígonos regulares. As primeiras tiñan o inconveniente de presentar uns ángulos demasiado agudos. No entanto facilitaban a adaptación ao terreo, a pesares de non teren sido moi difundidas.

Xa as de planta cadrada foran utilizadas moitas veces para modernizar os antigos castelos medievais ou para construír de raíz en terreo aberto ou de pouco declive, onde non se verificaban interferencias á regularidade do trazado. 24

As plantas pentagonais foran as máis utilizadas para construír fortes, por se considerar unha figura perfecta ao cumprir tódalas regras da regularidade e simetría, ao que se debía agregar a capacidade de acomodación das gornicións con grandes dimensións.

Xa os polígonos de seis ou máis lados eran usados para fortificar cidades ou Prazas-fortes que, polas grandes dimensións dos conxuntos, adoptaban formas irregulares.

3. Escenographia (Alzado) – Trátase da repetición dun
perfil previamente definido e nunha variación moi limitada do trazado e dos elementos compositivos da planta. 25 Mesmo cando o trazado xeral da planta ten a capacidade de variar, adaptándose ao terreo, o alzado non varía. A única alteración será na horizontalidade das liñas do alzado. Deste modo, este elemento depende sempre da planta e do perfil.

Os elementos formais que poderían gañar algunha expresión en termos de alzado serían as portas, garitas, parapetos, que, no entanto, constitúen elementos definidores da forma exterior. 26

A fronteira Miñota gaña novamente importancia militar no séc. XIX, durante as Invasións Francesas. Perante rexeitamento portugués de apoiar o Bloqueo Continental co que Napoleón Bonaparte pretendía dominar a Inglaterra, o Emperador, coligado con España, decide invadir Portugal. No final do ano de 1807, o exército francés comandado por Junot, entra sen resistencia, en Portugal, provocando a fuga da corte e da Familia Real para o Brasil. A esta seguiríanlle dúas tentativas máis de ocupación (a segunda liderada por Soult e a terceira por Massena) que, no entanto, non conseguiron prolongarse durante moito tempo.

Este período levou a que se visen de novo con interese as vellas fortificacións militares implantadas ao longo das marxes do Miño e que se reactivasen en forza, os sistemas militares que tralo fin da Guerra da Restauración eran sobre todo símbolos de soberanía territorial, máis que construcións estratéxicas desde o punto de vista militar.

No final do séc. XX, coa abertura das fronteiras, estas construcións permanecen como memoria histórica, marcando esa liña que actualmente deixou practicamente de ter sentido, como elemento de separación, para se converter nun privilexiado punto de contacto entre as poboacións do Norte de Portugal e da Galicia.

03 in Nunes, p.23; 04 in Nunes, p.37; 05 in Saraiva; 06 in G. de M. de M. - Castelo, In: Dicionário de História de Portugal, Dir. Joel Serrão, Vol. II, Porto, Livraria Figueirinhas, [s.l.], p.11.; 07 in Rodríguez-Villasante; 08 in Rodríguez-Villasante; 09 in Rodríguez-Villasante; 10 in Rodríguez-Villasante; 11 in Nunes ; 12 in Correia, p.36; 13 in Nunes, p.23; 14 in Rodríguez-Villasante, p.39; 15 in Rodríguez-Villasante e Correia, p.38; 16 in Rodríguez-Villasante e Correia; 17 in Correia, p.84; 18 in Correia, p.84; 19 in Rodríguez-Villasante; 20 in Rodríguez-Villasante; 21 in Rodríguez-Villasante e Correia, p.86; 22 in Correia, p.87; 23 in Correia, p.88; 24 in Correia, p.95; 25 in Correia, p.84; 26 in Correia, p.85